Türk tarihinin ilk devirleri Göktürk Devleti zamanında 8. yüzyıla ait Türkçe yazılı kitabelerin ortaya çıkışına kadar hep Çince yazılı kaynakların ışığıyla aydınlanmaktadır. Arkeolojik kazılarda ortaya çıkarılan yazılı veya yazısız materyaller de bu Çince kaynaklarla birlikte tarih kaynağı olarak kullanılırlar.

Çince tarih kaynakları ilim âleminde şimdiye kadar en çok işlenmiş eserlerdendir. Burada eski Çin’in olduğu kadar Eski Türklerin de ilk devirlerini anlatan ilk modern kaynak eser sayılan Shih-chi ( Şıci okunur) adlı yıllığı ele alacağız. Batılı ilim adamları tarafından bu ve diğer Çin yıllıkları uzun yıllar ve hatta bir asır önce didik didik edilerek incelenmiş ve birçok dillere tercüme edilmişti. Fakat Türk tarihi için taşıdıkları büyük öneme rağmen ne bu ne de diğer Çin yıllıkları bu güne kadar maalesef Türkçeye tam olarak tercüme edilmiş değillerdir. Biz Çin’in sonraki resmi tarih kitaplarına örnek teşkil eden Shih-chi’yi Türk tarihinin önemli bir kaynağı olarak kullanma açısından kısaca inceleyeceğiz.

Yüz otuz kısımdan ibaret olan Shih-chi Sse-ma ch’ien (Sımaçiyen okunur) tarafından yazılmıştır. Sse-ma ch’ien m.ö. 140 yılında bugünkü Shen-hsi ( şenşi okunur) eyaletinin Han-ch’eng ilçesinde doğmuştur. Babası T’ai-shih ling (Tayşıling) yani “Büyük Arşiv Memuru”[1] idi. 10 yaşındayken eski metinleri okuyabilen Sse-ma ch’ien bu bilgi ve kabiliyetini gençliğinde aşağı yukarı bütün Çin’i dolaşarak iyice arttırmıştı.[2]

Milattan önce 110 yılında babası ölünce kendisi 38 yaşındayken T’ai-shih ling görevine getirildi.[3] 42 yaşındayken Kung-sun-ch’in ve Hu-sui adlı arkadaşlarıyla birlikte o zamana kadar takip edilen tarih metodu üzerinde değişiklikler yaptı. M.ö. 98 yılında 48 yaşındayken bir savaşta esir düşen General Li-lin[4] meselesi yüzünden Generali koruduğu için hapse atıldı ve hadım edildi[5]. Hapisteyken sadece tarih yazmakla meşgul olduğu dokuz yılın ardından sekiz yıl daha bu eseri yazmakla meşgul oldu. Sse-ma ch’ien’in bu şekildeki 17–18 yıllık çalışmalarından sonra birtakım düzeltmelerin de yapılmasıyla birlikte aşağı yukarı 20 sene içinde bu eser ortaya çıkmış oldu.

Sse-ma ch’ien kendi yazdığı önsözde kitabına “T’ai-shih kung kitabı” adını vermektedir. T’ai-shih kung onun daha sonra aldığı unvandı. Kendisi bu ismi vermesine rağmen eserin adı sonradan başka şekilde anılmaya başlanmıştır. Bunun ana sebebi daha sonraki devirlerde yazılan Çin yıllıklarından Sui-shu’da kitabın isminin ilk defa Shih-chi olarak kaydedilmesi[6] ve daha sonraki yıllarda âlimlerin de ismin aslını araştırmadan böylece kullanmalarıdır. Han-shu’da da bu isim Sse-ma ch’ien’in söylediği gibi “T’ai-shih kung Kitabı” olarak geçmektedir[7].

Shih-chi Çin’in efsanevi hükümdarlarından Huang-ti (huanğdi okunur) zamanından (aşağı yukarı m.ö. 2700–2600 arası tahmin ediliyor.) Han Sülalesi hükümdarı Wu-ti (udi okunur)’nin saltanatının Yüen-shou döneminin ilk senesine yani m.ö. 122’ye kadar olan toplam 2600 yıllık bir dönemin tarihini anlatır. Bu yüz otuz kısım da kendi içerisinde 12 Pen-chi (bınci okunur) 30 shih-chia (Şıciya: soy sülale) 70 tane de lieh-chuan (liyecuğan: biyografi) olarak ayrılmıştır. En son 130. kısım ise Sse-ma ch’ien’in kendi biyografisidir.

Pen-chi’ler yukarıdaki dönem içindeki imparatorların biyografilerini ihtiva ederler. İlk Pen-chi “Beş İmparator” adını taşır. Bu bölümde ilk olarak Çin’in tarih öncesi devirlerinde hükümdar olduğu rivayet edilen Huang-ti’nin faaliyetleri kültürel ve askeri başarıları anlatılır. Efsanevi rivayetlerde Hunların ataları olarak bahsedilen Hsün-yü’lerin ( şünyü okunur.) de yer alması[8] Türk tarihi için önemli noktalardandır. Huang-ti’den sonraki imparatorlardan Chuan-hsü (cuğanşü okunur) Chiao (ciyav) Yao (yao) ve Shun (şun) devirlerini anlatan bölümlerde de Türklerin ataları ile ilgili bilgiler çıkarılabiliyor.

İkinci Pen-chi’de Çin’in Hsia ( şiya) hanedanı[9] anlatılır. Bu hanedanın hüküm sürdüğü bölgelerin genel olarak şimdiki Shan-hsi’nin (Şanşi okunur.) güneyi ile Heh-nan’ın (hınan okunur.) batı ve orta bölümleri olduğu anlaşılmaktadır. Bu bölgelerde bulunan “Renkli Çanak Çömlek Kültürü” asıl Çin kültüründen farklılık göstermektedir[10]. Bu yüzden ilk Çin kültüründe yoğun bir şekilde yabancı menşeli kültürlerin etkisinin bulunduğu kabul edilmektedir[11]. Hsia bölümünde oldukça karışık ve zor ayıklanır olsa da Türklerin ilk devirleriyle ilgili biraz bilgi bulmak mümkündür.

Üçüncü Pen-chi Shang ( şanğ) hanedanını (Aşağı yukarı m.ö. 1450–1050 arası) anlatır. Bu hanedanın hüküm sürdüğü zamanlarda yazı artık icat edilmiş olduğu için bu dönemlere ait bilgiler de çoğalmaktadır. Shih-chi’nin bu bölümü aslında efsanevi rivayetlerden kurtularak tarihi belgelere dayanabilen kısımlarının başlangıcı sayılabilir. Buradan itibaren Türk tarihinin ilk devirleriyle ilgili kıymetli bilgiler vardır.

Çin’in Chou Hanedanı[12] ( coğ okunur) Shih-chi’nin 4. Pen-chi kısmında anlatılıyor. Bu hanedanın dini inançlarındaki ve sosyal kültürel hayatlarındaki bazı özellikler ve savaşlarda batı kökenli savaş arabaları kullanmış olmaları[13] gibi sebeplerle Chou’ların da bir Türk hanedanı olabileceği düşünülmüştü[14].

Chou’ları anlatan 4. Pen-chi’den sonraki sekiz Pen-chi Çin hükümdarlarının biyografyalarıdır. Sadece yedinci sıradaki Hsiang-yü bir hükümdar değildir. Hsiang-yü Ch’in (çin okunur) hanedanı ile Han hanedanı arasında hükümdar olmak için mücadele eden birisiydi.

Pen-chi’lerden sonra 10 bölüm Piao (tablo) vardır. Sse-ma-ch’ien bu Nien-pao’larla (niyenbağo: yıllık tablosu) bütün kitabın kronolojik çatısını kurmuştur. Tablolar çok eski dönemler için “yüzyıl tablosu” olarak düzenlenmiştir. Daha yakın tarihler için ise yıl veya ay tabloları düzenlenmiştir. İkinci sınıflandırma şekli ise “olayların devletlere göre anlatılması” ve “seneye göre devletlerin anlatılması” olarak ayarlanmıştır. Bu sistem hem diğer bölümlerde anlatılan olayların daha geniş bir perspektifle görülmesini sağlıyor hem de kullanma kolaylığı getiriyor.

Shu ( şu:kitap) bölümü sekiz kısımdan meydana geliyor. Bu sekiz kitap tarihi olaylarla ilgili değil kültürel bilgi verirler.

Li shu genel anlamda görgü veya teşrifat kuralları diyebileceğimiz çeşitli kuralları anlatır. Yüeh shu müzik kitabıdır. Çin’de müziğin devlet idaresinde önemli bir yeri vardı. Lü shu ise hukuk ile ilgili bölümdür. Çin tarihinde kanunların gelişimini gösterdiği gibi onların Hunlara bakış açısını ve sebeplerini de gösterebilir. Li shu takvim bölümüdür. T’ien-kuan-shu Astronomi kitabıdır. Sse-ma-ch’ien’in babasının aynı zamanda bir astronomi bilgini olduğu söylenmektedir. Feng-shan shu İmparatorların dağda yere ve göğe ibadeti ve bu ibadetin tören şekillerini anlatır. Heh-ch’ü shu Çin’in coğrafi yapısını nehirleri ve akarsuları anlatır. P’ing-chün shu ise Para sistemi hakkında bilgi verir.

Shih-chia otuz kısımdan meydana gelir. Shih-chia kısımlarında önemli Bey’lerin tarihte uzun süre önemli rol oynamış ailelerin soy kütükleri ve yaptıkları işler anlatılır. Shih-chia bölümü Hunların ilk devirlerde diğer soylarla akrabalık ilişkilerinin ortaya çıkarılmasında faydalı bilgiler verebilir. Özellikle Çin sarayına dışarıdan gelen prenseslerin akrabalarını anlatan Wai-ch’i kısmı bu açıdan önemlidir.

Lieh-Chuan’lar Türk tarihini daha doğrudan ilgilendiren bilgilerin bulunduğu bölümlerdir. Hunları anlatan “Hsiung-nu ” kısmı yetmiş kısımlık Lieh-chuanların içindedir. Shih-chi’nin 110. kısmı “Hsiung-nu Lieh-chuan” olarak adlandırılmıştır. Bu kısım da altı alt bölüme ayrılır ve 1: Hsiung-nu 2: Güney Yüeh 3: Doğu Yüeh 4: Chao-hsien 5: Güney-batı Yi 6: Ta-yüan olarak sıralanır. Bunların dışında kalan kısımlarda ise Çin’in önemli şahsiyetlerinden olan özellikli memurları Generalleri Konfüçyüs’ün öğrencileri gibi şahıslar hakkında bilgi verilir. Shih-chi’nin son kısmı ise Sse-ma Ch’ien’in otobiyografisidir.

../

NOTLAR

[1] W. Eberhard Çin-Sinolojiye Giriş A.Ü. Dil ve Tarih coğrafya Fakültesi yayını İstanbul 1946 Sayfa 198

[2] Shih-chi Bölüm:130 sayfa 3293 Taipei 1979 baskısı.

[3] Shih-chi 130 s.3296

[4] General Li-huang Hun hükümdarı Chün-ch’eng zamanında Hun ordusuna mağlup olarak esir düşmüş daha sonra kaçarak Çin’e dönmüş fakat imparator onu hapse attırmıştı. Bakz. Shih-chi 110 s.2906

[5] Shih-chi 130 s.3300

[6] Sui-shu Chin-chi che s.905

[7] Han-shu Yi-wen chih s.1702

[8] Shih-chi I s.6

[9] Hsia Hanedanının kuruluş ve yıkılış tarihleri hakkında çeşitli görüşler vardır. Mesela m.ö. 2205–1766 (H.Cordier Histoire generale de la Chine C.I Paris 1920 s.98) ve m.ö. 2183-1752 (Tseng Ting-pen Chung kuo t’ung shih C.I Taipei 1968 s.12) bunlardandır. Eberhard ise m.ö. 1800–1500 gibi çok daha farklı bir tarih dilimi gösteriyor. (W.Eberhard Çin Tarihi Ankara 1987 s.23)

[10] Bu kültür ilk defa 1921 yılında Heh-nan’ın Yang-shao köyünde yapılan kazılarda J.G.Andersson tarafından keşfedilmiştir. Bu konuda bakz. Andersson “Researches into the pre-history of the Chinese” Bulletin of the Museum of Far eastern Antiquities No:15 1943

[11] W.Eberhard Çin Tarihi s.24 B. Ögel Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi C.I s.16–17

[12] Chou hanedanının kuruluş ve yıkılışları için m.ö. 1142–247 (Jos. L.M. Mullie “Les Chan-jung ou Joung des Montagnes” Central Asiatic Journal Vol. XII No:3 1969 s.165) ve M.ö. 1050–247 (W.Eberhard Çin Tarihi s.33) gibi farklı tarihler gösterilmektedir.

[13] Donn Bayard “East Asia in the bronz age” The Cambridge Encyclopedia of Archaeology Ontario 1980 s.169

[14] Bu konuda bakz. W.Eberhard Çin Tarihi s. 33–38