Dil, Edebiyat ve Eğitim

Boşnaklar Osmanlı yönetimine geçtikten sonra sosyal, ekonomik, eğitim ve kültürel alanlarda yönetimle büyük etkileşim içerisine girmişlerdir. Bu dönemdeki eserlerin her biri şaheser niteliğindedir. Bosna’nın ilk valilerinden olan Gazi Hüsrev Bey’in inşa ettirdiği ve adını taşıyan cami (1530), kütüphane, medrese ve hamam da (1537) dönemin ilk akla gelen eserlerindendir.

Osmanlı döneminde Bosna’da eğitim ve kültür kurumları açılmış ve Boşnaklar bu kurumlarda eğitim görmüşlerdir. Fakat bu yetmemiş ve Boşnakların eğitim seviyeleri oldukça düşük oranlarda seyretmiştir. 1910’lara gelindiğinde bile nüfusun %87.84’ü okuryazar değildir. 1909’da kabul edilen yönetmelikle Müslüman çocukların mektebe gitmeleri zorunlu tutularak, rüşdiyeler ıslah edilmiş ve dersler çeşitlendirilmiştir. Boşnakların eğitim seviyelerinin 20. yüzyıldaki bu düşüklüğünün sebebi olarak bölgenin askeri işgallerin hedefi olması ve buna bağlı olarak hayatın her alanındaki olağanüstü şartlar gösterilebilir.

Okullarda öğretim Türkçe ile Arapça yapıldığından dolayı eğitim gören Boşnaklar arasında zamanla Sırpça ve Hırvatça’dan ayrı olan ve bütünüyle başka bir ulus olarak gelişmelerinde katkıda bulunacak bir Boşnak dili doğmuştur. Ayrıca Bosna’nın fethinden hemen sonra Bosnalıların önemli bir kısmı Türk dilini resmi dil olarak kabul etmelerinin yanı sıra, bunu aralarında anlaşma ve edebiyat dili olarak da kabul etmişlerdir. Arap alfabesinin Boşnak diline uygulanması yönünde de kimi çabalar olmuştur. Boşnakların Reis-i Uleması Hacı Mehmet Cemaluddin Çavuşeviç bu alanda somut sonuçlara ulaşmıştır. Arap harflerinin Boşnakça’ya uygun kimi şekilleri kabul edilmiş ve bunlar I. Dünya Savaşı’na kadar Boşnakların yayınladıkları dergi ve kitaplarda kullanılmıştır. Bu süreçte Boşnaklar arasında Türkçe, Farsça, Arapça yazı yazanların sayısı artmıştır. Boşnak edebiyatı o dönemde Osmanlı kültüründen etkilenmiştir. Osmanlı Devleti’nde gelişen bilim, kültür ve edebiyata ise Bosna’da yetişen yazarlar katkılarda bulunmuşlardır. Bu konuda Saffet Beg Başagiç’in 1912 yılında yazdığı “İslam Edebiyatı’nda Boşnak ve Hersekliler” adlı eseri bundan sonra yapılan birçok çalışmada kaynak eser olarak kullanılmıştır.

Osmanlı döneminin iki yönden zengin olduğu söylenebilir. İlki (1420-1474) Adni’den başlayarak Boşnakların Türkçe yazan 10 divan şairi Arif Hikmet’e kadar doğu dillerinde yaratılan edebiyat, ikincisi de Alhamiyado diye adlandırılan Boşnakların anadilleri ve Arap harfleriyle yazdıkları edebiyattır. Aşağı yukarı 500 yıllık bir dönemde yaratılan bu edebiyat Boşnak edebiyatının en ilginç ve en önemli bölümüdür.

Osmanlı döneminde güçlü bir halk edebiyatı gelişmiştir. Çoğunlukla merkezlerde gelişen bu halk edebiyatında başta dil ve konu olmak üzere doğu halk edebiyatının etkisi açıkça görülmektedir. Sevdalinka olarak adlandırılan aşk türküleri çok uzun bir dönem boyunca Boşnak edebiyatının önemli bir bölümünü oluşturmuştur.

Avusturya-Macaristan işgal döneminde Boşnaklar din ve eğitim haklarından başka birçok hak ve özgürlüklerini kaybettiler. Kültür hayatında bir duraklama yaşandı. Yazıyla uğraşanların sayısı hızla azaldı. Yayın etkinliği durdu. Boşnak dilinde ve Arap harfleriyle sadece birkaç gazete çıkabiliyordu. Bu dönemde Arap harflerinin yerini Latin harfleri almaya başladı. 1891 yılında Boşnak adında bir dergi ve sonrasında ise Behar dergisi yayınlanmaya başlandı. Behar dergisi kültür, eğitim, edebiyat ve sanat gelişmelerini desteklemede önemli bir rol üstlendi. Saffet Beg Başagiç, Ethem Mulatoviç, Osman Nuri Haciç, Avdo Karabegoviç, Osman Çikiç, Musa Kazım Çatiç başta olmak üzere bu tarihi ve edebi geçiş döneminde batılılaşma amaç edinilmiştir.

Sancak’ta edebiyat alanında yeni bir gelişme de geçtiğimiz yüzyılın sonlarında yaşandı. Sancak’ta doğup büyüyen ve yaşayan ya da Sancak’ta yaşamayıp gönül bağlarını sürdüren Sancaklı çağdaş 46 yazarın eserlerinden derlenerek oluşturulan “Sancaklı Boşnakların Çağdaş Edebiyat Antolojisi” adlı eser Almanya’da yayınlandı. Kendileri de yazar olan Boşnak edebiyatı aşıkları Nuro Sadıkoviç ve Almir Zalihiç tarafından yayına hazırlanan eserde aralarında Camil Sijariç, Avdiya Avdiç, Fehim Kayeviç, Safet Sijariç, Refik Liçina gibi tanınmış yazarların ve gün ışığına yeni çıkacak birçok değerli genç yazarın hikayeleri, öyküleri, şiirleri yer almaktadır.

Sancak Müslümanları anadillerini Boşnakça olarak tanımlamalarına rağmen otoriteler bunu reddettiğinden, sadece Sırpça ve Slav diyalektiği olan Stokavca resmi dil olarak kullanılmaktadır. Oysa Boşnakça’nın Sırp ve Hırvatça’dan farklı olarak Türkçe, Arapça ve Farsça kelimelerle bezenmiş olduğu görülmektedir.

Boşnaklar Osmanlı döneminde konuştukları dili Bosna dili olarak adlandırıyorlardı. Avusturya-Macaristan yönetimi sırasında da 1907 yılına kadar Bosna-Hersek eyaletinde konuşulan dil resmen bu şekilde tanımlandı. 1907’de resmi yönetimin Sırpça ve Hırvatça’yı resmi dil olarak kabul etmesinden sonra da Müslümanların dillerini Boşnak dili olarak tanımlamalarına müsaade edildi. Müslümanlar Osmanlı yönetiminde 16. yüzyılın ortalarından 19. yüzyılın ortalarına kadar “Bosançica” olarak bilinen yazı dilini kullandılar. 19. yüzyılın ortalarından itibaren ise kiril ve latin alfabelerini kullanmaya başlamışlardır.

Sancak’ta eğitim sistemi, özellikle üniversite düzeyinde gelişmemiştir. Sancak’ın Sırbistan kısmında, 2002 yılına kadar hiçbir yüksek öğretim kurumu mevcut değildi.

Şimdiki devlet sorunu da bölgenin bu düşük eğitim standartlarından kaynaklanmaktadır. Okul müfredatları nefret ve uydurmalardan oluşan bir içerikte olduğundan öğrenciler iki zıt kampa bölünmektedirler. Nikola Gacesa, Duşan Zivkovic ve Ljubica Radoviç tarafından yazılan ve ortaokullarda okutulan tarih kitaplarıyla 2001’de Belgrad’ta basılan kitaplar buna örnektir.

Bazı orta öğretim meslek okulları da kapatılmış olup seçilebilir meslekler de sınırlı sayıdadır. Okul programları Türklere, Arnavutlara, Boşnaklara tahammülsüzlüklerle doludur. Öğrenciler milli tarihlerinden, edebiyatlarından, sanatlarından hiçbir şey öğrenememekte bir tür asimilasyona tabi tutulmaktadırlar. Sadece yetenekli öğretmen eksikliğiyle değil aynı zamanda sık görülen milliyetçi çizgide kutuplaşan öğretim kadrosuyla da okullardaki durum daha da kötüleştirildi. Okullar bakımsız ve ekipmansız bırakıldı.

Sancak’ın en büyük şehri olan Yeni Pazar’da, 1946-1974 yılları arasında Yüksek Öğretmen Okulları vardı, ancak daha sonra bu tip okullar kapatılarak Öğretmen Akademilerine dönüştürüldü. 1997’de eski belediye yetkilileriyle yapılan anlaşma çerçevesinde, Braca Kariç Özel Üniversitesi Yeni Pazar’da İşletme Bölümü açtı, fakat gelir düzeyi düşük olan öğrenciler maddi nedenlerden dolayı bu bölüme devam edemediler. Sonra Belgrad Pedagoji Fakültesi’nin bir bölümü, Kragujevac Ekonomi Fakültesi, Belgrad Üniversitesi Yüksek Ticaret Okulları açıldı. Fakat bu okulların tamamı yeterince büyük olmayan kiralık binalarda çalışmaktadır. Fakülteler için bina inşaatını Yeni Pazar Belediyesi yaptırmaktadır; binanın, dört katlı olması planlanmıştır. Halen Eğitim Fakültesi ve Ekonomi Fakültesi, binaları olmadığı için ortaokul ve liselerin bazı sınıflarında faaliyetlerini yürütmektedirler. Sancak’ta ayrıca Meşihat’a bağlı olarak öğretimlerini devam ettiren kız ve erkek medreseleri bulunmaktadır. Bu medreselerde 600’den fazla öğrenci öğrenim görmektedir.

Son yıllarda, pek çok Sancaklı öğrenci güvenli bir ortamın olmayışı ve kendilerine karşı yapılan ayırım nedeniyle yurt dışında öğrenim görmeyi tercih etmektedirler. 1994 yılında, Sancak SDA, 754 Sancaklı öğrencinin Türk üniversitelerine yerleştirilmesini sağladı. Ancak bu öğrencilerin üçte ikisi uyum sorunları ve ekonomik nedenlerden dolayı daha sonra bu okullardan ayrıldılar.

Son yıllarda yeni gelen öğrencilerle birlikte Türk üniversitelerindeki toplam Sancaklı öğrenci sayısı 150'dir. Şu anda Milli Eğitim Bakanlığı Sancaklı 10 öğrenciye kontenjan ayırmaktadır. Bazı özel teşebbüslerin katkıları ile bu sayı 20'ye çıkmaktadır. Ayrıca bir o kadar öğrencinin de kendi imkanlarıyla Türkiye'de okudukları söylenebilir.

Bosna-Hersek üniversitelerinde ise, çoğunluğu Saraybosna Üniversitesi’nde olmak üzere, yaklaşık 700 Sancaklı öğrenci bulunmaktadır. Sancaklı gençlerin bir kısmı da Sırbistan’daki Belgrad Üniversitesi’nde okumaktadır. Ayrıca Amerika, Malezya, Mısır, Ürdün ve Suriye gibi çeşitli ülkelerin üniversitelerinde de az da olsa Sancaklı öğrenciler bulunmaktadır.

Sancak’ta yüksek eğitim konusunda sevindirici haber 2002 Haziranında Belgrad’tan geldi. Buna göre Sırp Hükümeti Sancak’ta bir üniversite kurulmasını onayladı. Bu kararda hiç şüphesiz Sancak Müftüsü Muammer Zukorliç’in Sırp Başbakan Zoran Cinciç (31 Mayıs 2002 tarihinde bir suikast sonucu daha sonra öldürülen) ile görüşmeleri büyük rol oynamıştır. Müftü Başbakan Cinciç ile Yeni Pazar’da bir üniversite açılması konusunda görüştüklerini ve sonucun olumlu olduğunu açıklamıştır. Müftü bu üniversitenin Sancak’ta yaşayan etnik topluluklar arasında bir yumuşama meydana getireceğini ve üniversitenin öğretim üyelerinin %40’ının Sırp kökenlilerden oluşacağını belirtmiştir.

Sancak’taki bu ilk özel vakıf üniversitesi hızlı bir şekilde kiralanan bina ve bir araya getirilen öğretim üyeleri ile 2002 yılında öğretime başlamıştır. Üniversitenin açılışında 200 kadar öğrencisi bulunmaktaydı. Bu sayı 2003-2004 öğretim yılında 500’e yükselmiştir. Novi Pazar Üniversitesi’nde dört temel bölüm bulunmaktadır: Felsefe Fakültesi (Diller bölümü, Pedagoji bölümü, Gazetecilik, Moda tasarımı), İşletme ve İş Ekonomisi Fakültesi (İşletme bölümü, İş ekonomisi), Bilgisayar ve Haberleşme Teknolojileri Fakültesi, Hukuk Fakültesi. Ayrıca üniversite’nin 2003-2004 öğretim yılında Niş’te 120 öğrenci ile öğretime başlayan bir fakültesi daha açılmıştır. Üniversitenin Tıp Fakültesi açma projesi de bulunmaktadır.

1998’de 300 Sancaklı öğrenci Saraybosna Üniversitesi’ne kayıt yaptırmıştır, fakat öğrenciler üniversite yönetimlerinin çıkardığı çeşitli sorunlar yüzünden okullarına devamda sıkıntılar yaşamaktadırlar. Her şeye rağmen bugün Yeni Pazar’ın sahip olduğu 100.000’in üzerindeki nüfusun geniş bir bölümü iyi eğitimli ve müteşebbis ruhlu insanlardan oluşmaktadır. Şehirde okuma yazma oranı %100’leri bulmaktadır. Sayısız yazar, ressam ve politikacı bu şehirde yaşamaktadır. Yakın dönem verilerine göre çalışmalarını Saraybosna’da sürdüren 80’e yakın profesör aslen Sancaklıdır.