MUHACİRLERLE ENSÂR ARASINDA KARDEŞLİK KURULMASI
Allah rızası için herşeyini bırakıp Medine'ye hicret etmiş bulunan Muhacir Müslümanlara Medineli Müslümanlar muhabbet ve samimiyetle kucaklarını açmışlardı. Ellerinden gelen her türlü yardımı onlardan esirgememişlerdi esirgemiyorlardı.
Ne var ki Muhacirler Medine'nin havasına âdetlerine ve çalışma şartlarına alışkın değillerdi. Mekke'den gelirken de beraberlerinde hiç bir şey getirmemişlerdi. Bu sebeple Medine'nin çalışma şartlarına ve kendilerine her türlü yardımda bulunduklarından dolayı Ensar adını alan Medineli Müslümanlara ısındırılmaları gerekiyordu.
Nitekim Medine'ye hicretten 5 ay sonra Resûl-i Ekrem Ensar ile Muhaciri bir araya topladı. Kırk beşi Muhacirlerden kırk beşi de Ensardan olmak üzere 90 Müslümanı kardeş yaptı.
Peygamber Efendimizin kurduğu bu kardeşlik müessesesi maddî mânevi yardımlaşma ve birbirlerine vâris olma esasına dayanıyor bu suretle Muhacirlerin yurtlarından ayrılmalarından dolayı duydukları keder ve üzüntüyü giderme onları Medinelilere ısındırma onlara güç ve destek kazandırma gayesini güdüyordu.404
Kurulan bu kardeşlik müessesesine göre Medineli âilelerden herbirinin reisi Mekkeli Müslümanlardan bir âileyi yanına alacaktı. Mallarını onlarla paylaşacaklar beraber çalışıp beraber kazanacaklârdı.
Resûlullah Efendimiz rasgele iki Müslümanı bir araya getirmemişti. Bilâkis bir araya getireceklerin durumlarını inceden inceye tetkik ederek uygun bulduklarını birbirine kardeş yapmıştı. Meselâ Selman-ı Farisî ile Ebu'd-Derdâ Ammar ile Huzeyfe Mus'ab ile Ebû Eyyub Hazretleri arasında mizaç zevk hissiyât itibarıyla tam bir ahenk vardı.405
Bu kardeşlik sayesinde Allah ve Resulünün muhabbetinden başka herşeylerini geride bırakmış bulunan Muhacirlerin iâşe ve iskân meseleleri de hal yoluna girmiş oluyordu. Ensardan herbiri Muhacirlerden birini evinde barındırıyor beraber çalışıyor beraber yiyorlardı. Bu neseb kardeşliğini fersah fersah geride bırakacak bir kardeşlikti îmân ve din kardeşliği idi. Medineli Müslümanlar yâni Ensar herşeylerini bu garip bu kederli bu yurtlarından uzak bulunmanın hüznünü duyan Müslümanlarla paylaşıyorlardı. Medineli biri vefât edince Muhacir kardeşi akrabalarıyla birlikte ona vâris oluyordu.406
Yine kurulan bu kardeşlik sayesinde büyük bir içtimâi yardımlaşma da temin edilmiş oldu. Muhacir Müslümanlar sıkıntıdan kurtuldu. Medineli herbir Müslüman kardeş olduğu Mekkeli Müslümana malının yarısını veriyordu. Muhacir kardeşlerine karşı misafirliğin cömertliğin kadirşinaslığın insanlığın en yüce derecesini göstermekten zevk alıyorlardı.
Medineli Müslümanlar bunlarla da kalmadılar. Resûlullahın huzuruna çıkarak fedakârlıklarını gösteren şu teklifte bulundular:
"Yâ Resûlallah! Hurmalıklarımızı da Muhacir kardeşlerimizle aramızda bölüştür!"
Ancak Muhacirler o âna kadar ziraatle meşgul olmamışlardı. Zirâat işlerini pek bilmiyorlardı. Bunun için Peygamberimiz Muhacirler namına Ensarın bu teklifini kabul etmedi.
Fakat Medineli Müslümanlar buna da bir çare buldular. Zirâattan anlamayan Muhacir Müslümanlar sadece tımar ve sulama işlerini yapacaklar onlar da ekip biçeceklerdi. Sonunda çıkan mahsul ortadan pay edilecekti. Resûl-i Ekrem Efendimiz bu teklife razı oldu.407
Tarih bir çok göçlere şahid olmuştur. Ama böylesine mânâlı böylesine ulvî bir hicreti dışardan gelenle yerlileri arasında böylesine birbirlerine can u gönülden sarılma birbirleriyle muhabbetle kaynaşma birbirleriyle samimiyetle kucaklaşmayı o ana kadar görmüş değildi. Bir daha da göremeyecektir. Bu samimi kaynaşmadan muazzam bir kuvvet doğuyordu. Öylesine bir kuvvet ki kısa zamanda bütün Arabistan herşeyiyle onlara boyun eğmek mecburiyetinde kalacaktı.
Muhacirler "Ensar kardeşlerimiz bize mal mülk verdi iâşemizi temin etti" diyerek boş oturmuyorlardı. Bu îmânlarından gelen gayrete zıttı. Herbiri elinden gelen gayreti göstererek mümkün oldukça kimseye yük olmamaya çalışıyordu.
Bunun en canlı örneği Sa'd bin Rebi'nin yaptığı teklife Cennetle müjdelenen 10 Sahabîden biri olan Abdurrahman bin Avf'ın verdiği cevaptır.
Resûl-i Ekrem tarafından birbirlerine kardeş tayin edilen Sa'd bin Rebi Abdurrahman bin Avf'a "Ben mal cihetiyle Medineli Müslümanların en zenginiyim. Malımın yarısını sana ayırdım" demişti.
Büyük Sahabî Abdurrahman bin Avf'ın verdiği cevap yapılan teklif kadar ibretliydi:
"Allah sana malını hayırlı kılsın. Benim onlara ihtiyacım yok. Bana yapacağın en büyük iyilik içinde alış veriş yaptığımız çarşının yolunu göstermendir."408
Ertesi sabah Kaynuka çarşısına götürülen Hz. Abdurrahman bin Avf yağ peynir gibi şeyler alıp satarak ticarete başladı. Resûl-i Ekremin malının çoğalması ile bereketlenmesi hususundaki duâsına da mazhar olduğundan çok geçmeden epeyce bir kazanç elde etti ve kısa zamanda Medine'nin sayılı tüccarları arasında yer aldı. Şöyle derdi:
"Taşa uzansam altında ya altın ya da gümüşe rastladığımı görürüm!"409
Resûl-i Ekrem Efendimizin duâsı bereketiyle fazlaca servet elde eden Hz. Abdurrahman bin Avf sadece bir defasında 700 deveyi yükleriyle beraber "Fîsebilillah" tasadduk etmişti.
Hz. Abdurrahman gibi bir çok Mekkeli Müslüman Medine'de kendilerine göre birer iş bulmuş ve kendi ellerinin emeğiyle saâdet içinde geçinmeye başlamışlardı.
Mekkeli Müslümanların Medineli Müslümanlara yük olmayıp alınlarının teriyle rızıklarını temin ettiklerini Hz. Ebû Hüreyre'nin ifâdelerinden de anlıyoruz. Bir gün kendisine nasıl olup da diğer Sahabîlerden çok daha fazla hadis rivâyet ettiği sorulduğunda meselemize ışık tutan şu cevabı vermişti:
"Medineli Müslümanlar çiftiyle çubuğuyla Muhacirler de çarşı pazarda alışverişle uğraşırken ben Resûlullahın yanından ayrılmıyordum. Onun söylediklerini dinleyip ezberliyordum. Onun duâsını almıştım."410

Kardeşliğin müsbet neticeleri
Kurulan bu kardeşlik kısa zamanda müsbet neticesini verdi. Cemiyetin muhtelif tabakaları bu kardeşlik sayesinde birbirleriyle kaynaştı. Bu kardeşlik kabilecilik gurur ve adavetini de ortadan kaldırdı. Bu suretle niyetleri kudsî gayeleri ulvî içleri dışları nur faziletli bir cemiyet meydana geldi.
Bu kardeşliğin diğer bir müsbet neticesi ise şu idi: Peygamber Efendimiz herhangi bir sefere çıkacağı zaman kardeşlerden birini beraberinde götürür diğerini ise her iki âilenin mâişetini temin etmek idaresini yürütmek için Medine'de bırakırdı. Böylece evleri sahipsiz ve hâmisiz kalmıyordu.
Ensarın Muhacir kardeşlerine gösterdikleri bu eşsiz samimiyet misafirperverlik kadirşinaslık cömertlik fedakarlık ve feragâtı Cenâb-ı Hak indirdiği âyet-i kerimesiyle ilân edip bu davranışlarını medhetti:
"Daha önce Medine'yi yurt edinmiş ve îmânı kalblerinde yerleştirmiş olanlara gelince: Onlar kendi yurtlarına hicret eden din kardeşlerini severler onlara verilen şeyden dolayı gönüllerinde bir kıskançlık duymazlar ve kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile onları kendi nefislerine tercih ederler. Kim nefsinin ihtiraslarından korunursa işte onlar kurtuluşa erenlerin tâ kendisidir."411
Evet kurulan bu ma'nevi kardeşlik hiç bir milletin tarihinde rastlanmayacak eşsiz bir şeref tablosudur. Bu kardeşlik neticesinde meydana gelen dayanışma yardımlaşma hayırseverlik İslâmın inkişâfa başlaması dönemine rastlamış olması bakımından da oldukça mühim bir tesir icra etmiştir. "Hiç tereddüt etmeden denilebilir ki çeyrek asır zarfında İslâm nûrunun âlemin her tarafına yayılması İran'ın tamamen fethi Doğu Roma İmparatorluğunun tehdid edilmesi hep bu dinî kardeşliğin resaneti [kuvvet] eseridir."412

Muhacirlerin Kendi Aralarında Kardeş Yapılması
Resûl-i Ekrem Ayrıca Muhacir Müslümanlar arasında da kardeşlik kurdu.
Bir gün Hz. Ebû Bekir ile Hz. Ömer elele tutuşmuş geliyorlardı. Bu samimi manzarayı seyreden Peygamber Efendimiz yanındaki Sahabîlere "Nebîler ve Resûllerden başka bütün önceki ve sonrakilerden Cennetlik olanların kemâl çağına erenlerinden iki büyüğüne bakmak isteyen şu gelenlere baksın" buyurdu sonra da onları birbirine kardeş yaptı.
Resûl-i Ekrem Mekkeli Müslümanları teker teker birbirlerine kardeş yapıyordu. O sırada Hz. Ali çıkageldi. Gözyaşları arasında şöyle dedi:
"Yâ Resûlallah sen Sahabeleri birbirine kardeş yaptın. Benimle hiçbir kimse arasında kardeşlik kurmadın?"
Peygamber Efendimiz "Yâ Ali sen dünyada ve Âhirette benim kardeşimsin" buyurarak gözyaşlarını dindirdi.

404. Tabakât 1/238; Ravdü'l-Ünf 2/18
405. Tecrid Tercemesi 7/76; Buhari 3/67
406. Bu kardeşliğin mirasa ait hükmü Bedir Gâzâsından sonra inen "Ehısımlar Allah'ın kitabınca birbirine daha yakındırlar" (Enfal Sûresi 75) âyetiyle kaldırıldı.
407. Buharî 3/67
408. Tabakât 3/125
409. A.g.e. 3/126
410. Tecrid Tercemesi 7/47
411. Haşr Sûresi 9
412. Tecrid Tercemesi 7/77