MÜBAREK GÜN ve GECELER


Mubârek geceler islâm dîninin kıymet verdiği gecelerdir. Allahü teâlâ kullarına çok acıdığı için ba’zı gecelere kıymet vermiş bu gecelerdeki düâ ve tevbeleri kabûl edeceğini bildirmişdir. Kullarının çok ibâdet yapması düâ ve tevbe etmeleri için bu geceleri sebeb kılmışdır. Kıymetli geceye kendinden sonra gelen günün ismi verilir. Önceki günü öğle nemâzı vaktinden o gecenin fecrine kadar olan zemândır. Yalnız Arefe ve üç kurban günlerinin geceleri böyle değildir. Bu dört gece bu günleri ta’kîb eden gecelerdir. Bu geceleri ihyâ etmeli ya’nî kazâ nemâzları kılmalı Kur’ân-ı kerîm okumalı düâ tevbe etmeli sadaka vermeli müslimânları sevindirmeli bunların sevâblarını ölülere de göndermelidir. Bu gecelere saygı göstermelidir. Saygı göstermek günâh işlememekle olur.


(Rıyâd-un-nâsıhîn) kitâbının yüzyetmişikinci sahîfesinde buyuruyor ki (İmâm-ı Nevevî (Ezkâr) kitâbında diyor ki (Gecenin oniki kısmından bir kısmını [bir sâat kadar] ihyâ etmek bütün geceyi ihyâ etmek olur. Yaz ve kış geceleri için hep böyledir). [İbni Âbidîn birinci cild 461. ci ve üçüncü cildin 289. cu sahîfelerinde de bu konuda bilgi verilmişdir.] (Hakâyık-ı manzûme)de diyor ki (Fıkh kitâblarında sâat demek bir mikdâr zemân demekdir). İmâm-ı Nevevî Şâfi’î mezhebinde müctehiddir. Hanefîlerin de geceleri böyle ihyâ etmeleri uygun olur).


1 — KADR GECESİ: Ramezân-ı şerîf ayı içinde bulunan bir gecedir. İmâm-ı Şâfi’î “rahmetullahi teâlâ aleyh” onyedinci imâm-ı a’zam Ebû Hanîfe yirmiyedinci gecesi olması çok vâkı’ olur dedi. Yirmi ile otuzuncu geceleri arasında arayınız denildi. Kur’ân-ı kerîmde medh edilen en kıymetli gecedir. Kur’ân-ı kerîm Resûlullaha bu gece gelmeğe başladı.
<A name=r2631>2 — AREFE GECESİ: Arefe günü ile Kurban bayramının birinci günü arasındaki gecedir. Zil-hicce ayının dokuzuncu ve onuncu günleri arasındaki gecedir. Arefe günü bin İhlâs okumanın çok sevâb olduğu 357.ci sahîfede yazılıdır.
<A name=r2632>3 — FITR BAYRAMI GECESİ: Ramezân-ı şerîf ayının son günü ile bayramın birinci günü arasındaki gecedir.
<A name=r2633>4 — KURBAN BAYRAMI GECELERİ: Kurban bayramının birinci ikinci ve üçüncü günlerinden sonraki gecelerdir. Bu üç güne (Eyyâm-i nahr) denir.
<A name=r2634>5 — MEVLİD GECESİ: Rebî’ul-evvel ayının onbirinci ve onikinci günleri arasındaki gecedir. Dünyâdaki bütün insanlara Peygamber olarak gönderilen Peygamberlerin sonuncusu ve en üstünü Muhammed Mustafâ aleyhisselâmın doğduğu gecedir. Mîlâdın 571. ci senesinde doğdu denilmekdedir. Bu gece Kadr gecesinden sonra en kıymetli gecedir. Bu gece O doğduğu için sevinenler afv olur. Bu gece Resûlullahın “sallallahü aleyhi ve sellem” tevellüdü zemânlarında görülen hâlleri mu’cizeleri okumak dinlemek öğrenmek çok sevâbdır. Kendileri de anlatırdı. Bu gece Eshâb-ı kirâm “radıyallahü anhüm” da bir yere toplanıp okurlar anlatırlardı. [Birinci kısmda 95. ci madde ve 2. ci kısmda 17. ci madde ortalarına bakınız!]
<A name=r2635>6 — BERÂT GECESİ: Şa’bân ayının onbeşinci gecesidir. Ya’nî ondördüncü günü ile onbeşinci günü arasındaki gecedir. Allahü teâlâ ezelde hiç birşey yaratmadan önce herşeyi takdîr etdi diledi. Bunlardan bir yıl içinde olacak herşeyi bu gece meleklere bildirir. Kur’ân-ı kerîm Levhilmahfûza bu gece indi. Resûlullah “sallallahü aleyhi ve sellem” bu gece çok ibâdet çok düâ ederdi.
<A name=r2636>7 — Mİ’RÂC GECESİ: Receb ayının yirmiyedinci gecesidir. Mi’râc merdiven demekdir. Resûlullahın göklere çıkarıldığı bilinmiyen yerlere götürüldüğü gecedir.
<A name=r2637>Mekke ehâlîsi îmân etmiyor. Müslimânlara çok sıkıntı veriyordu. İşkenceye başlamış işi azdırmışlardı. Resûlullah çok üzüldü. Hicretden bir yıl önce elliiki yaşında idi. Zeyd bin Hâriseyi alarak Tâife gitdi. Tâif halkına bir ay nasîhat eyledi. Hiç kimse îmân etmedi. Alay etdiler. İşkence yapdılar. Yuhâladılar. Çocuklar taşa tutdular. Ümmîdsiz üzüntülü yorgun geri dönerken mubârek bacakları yaralandı. Zeydin başı kan içinde kaldı. Çok sıcak bir sâatde yol kenârında bitkin hâlde oturdular. Orada bulunan bağ sâhibi Rebî’a oğulları zengin Utbe ve Şeybe adında iki kardeş köleleri Addâs ile birer salkım üzüm gönderdi.
<A name=r2638>Resûlullah “sallallahü aleyhi ve sellem” üzümü yirken Besmele okudu. Addâs “radıyallahü teâlâ anh” o zemân hıristiyan idi. Bunu işitince şaşırdı. (Yıllarca buralardayım. Kimseden böyle söz duymadım. Bu nasıl sözdür?) dedi.
<A name=r2639>Resûlullah: Sen neredensin? buyurdu.
<A name=r2640>Addâs: Nineveliyim dedi.
<A name=r2641>Resûlullah: Yûnüs aleyhisselâmın memleketinden imişsin buyurdu.
<A name=r2642>Addâs: Sen Yûnüsü nereden tanıyorsun? Onu buralarda kimse bilmez dedi.
<A name=r2643>Resûlullah: O benim kardeşimdir. O da benim gibi Peygamber idi buyurdu.
<A name=r2644>Addâs: Bu güzel yüzün bu tatlı sözlerin sâhibi yalancı olmaz. Ben inandım ki sen Allahın Resûlüsün dedi. Müslimân oldu. Yâ Resûlallah “sallallahü teâlâ aleyhi ve sellem”! Yıllarca bu zâlimlere bu yalancılara kulluk ediyorum. Herkesin hakkını yiyorlar. Herkesi aldatıyorlar. Hiç iyi tarafları yok. Dünyâlık toplamak şehvetlerini yapmak için her alçaklığı göze alıyorlar. Onlardan nefret ediyorum. Sizinle birlikde gitmek size hizmetle şereflenmek câhillerin ahmakların size yapacağı saygısızlıklara hedef olmak mubârek vücûdünüzü korumak için fedâ olmak istiyorum dedi.
<A name=r2645>Resûlullah tebessüm buyurdu: Şimdi efendilerinin yanında kal! Az zemân sonra adımı her yerde işitirsin. O zemân bana gel buyurdu. Bir müddet istirâhat edip yaralarını kanlarını sildiler. Mekkeye yürüdüler. Karanlıkda şehre girdiler. Her taraf düşman idi. Gidecek bir yer yokdu. Birkaç ay Mekkede çok sıkıntılı geçdi. Bir gece [Receb ayının yirmiyedinci gecesi] amcası Ebû Tâlibin kızı Ümm-i Hânînin Ebû Tâlib mahallesinde bulunan evine geldi. Ümm-i Hânî o zemân îmân etmemişdi. Kimdir o? dedi.
<A name=r2646>Resûlullah: Amcan oğlu Muhammedim “sallallahü teâlâ aleyhi ve sellem”. Kabûl edersen müsâfir geldim buyurdu.
<A name=r2647>Ümm-i Hânî “radıyallahü teâlâ anhâ”: Senin gibi doğru sözlü emîn asîl şerefli müsâfire can fedâ olsun. Yalnız teşrîf edeceğinizi önceden bildirseydiniz birşeyler hâzırlardım. Şimdi yidirecek birşeyim yok dedi.
<A name=r2648>Resûlullah “sallallahü teâlâ aleyhi ve sellem”: Yiyecek içecek istemem. Hiçbiri gözümde yok. Rabbime ibâdet etmek yalvarmak için bir yer bana yetişir buyurdu.


Cum’a günü rûhlar toplanır ve birbirleri ile tanışırlar. Kabrler ziyâret edilir. Bugün kabr azâbları durdurulur. Ba’zı âlimlere göre mü’minin azâbı artık başlamaz. Kâfirin Cum’a ve Ramezânda yapılmamak üzere kıyâmete kadar sürer. Bugün ve gecesinde ölen mü’minler kabr azâbı hiç görmez. Cehennem Cum’a günü çok sıcak olmaz. Âdem “aleyhisselâm” Cum’a günü yaratıldı. Cum’a günü Cennetden çıkarıldı. Cennetdekiler Allahü teâlâyı Cum’a günleri göreceklerdir.
Aşağıdaki yazı (Riyâd-un-nâsıhîn)den terceme edildi:
<A name=r2056>Allahü teâlâ Cum’a gününü müslimânlara mahsûs kılmışdır. Cum’a sûresi sonundaki âyet-i kerîmede meâlen; (Ey îmân etmekle şereflenen kullarım! Cum’a günü öğle ezânı okunduğu zemân hutbe dinlemek ve Cum’a nemâzı kılmak için câmi’e koşunuz. Alış verişi bırakınız! Cum’a nemâzı ve hutbe size başka işlerinizden dahâ fâidelidir. Cum’a nemâzını kıldıkdan sonra câmi’den çıkar dünyâ işlerinizi yapmak için dağılabilirsiniz. Allahü teâlâdan rızk bekliyerek çalışırsınız. Allahü teâlâyı çok hâtırlayınız ki kurtulabilesiniz!) buyuruldu. Nemâzdan sonra istiyen işine gider çalışır. İstiyen câmi’de kalıp nemâz Kur’ân-ı kerîm düâ ile meşgûl olur. Nemâz vakti alış veriş sahîhdir. Fekat günâhdır. Resûlullah “sallallahü aleyhi ve sellem” buyurdu ki (Bir müslimân Cum’a günü gusl abdesti alıp Cum’a nemâzına giderse bir haftalık günâhları afv olur ve her adımı için sevâb verilir). Bir hadîs-i şerîfde buyuruldu ki (Günlerin en kıymetlisi Cum’adır. Cum’a günü bayram günlerinden ve aşûre gününden dahâ kıymetlidir. Cum’a dünyâda ve Cennetde mü’minlerin bayramıdır). Bir hadîs-i şerîfde (Cum’a nemâzı kılmıyanların kalblerini Allahü teâlâ mühürler. Gâfil olurlar) buyurdu. Bir hadîs-i şerîfde (Bir kimse mâni’ yok iken üç Cum’a nemâzı kılmazsa Allahü teâlâ kalbini mühürler. Ya’nî iyilik yapmaz olur) buyurdu. Özrü yok iken birbiri arkasında üç Cum’a nemâzına gitmiyen kimse münâfık olur. Ebû Alî Dekkak ölürken üç şey nasîhat eyledi: (Cum’a günü gusl abdesti alınız! Her akşam abdestli olarak yatınız! Her hâlinizde Allahü teâlâyı hâtırlayınız!) Bir hadîs-i şerîfde (Cum’a günlerinde bir ân vardır ki mü’minin o ânda etdiği düâ red olmaz) buyurdu. Ba’zıları bu ân ikindi ile akşam ezânları arasındadır dedi. Fârisî (Tergîb-üs-salât) kitâbındaki hadîs-i şerîfde buyuruldu ki (Cum’a günü sabâh nemâzından önce üç kerre Estağfirullahel’azîm ellezî lâ ilâhe illâ hüvel hayyelkayyûme ve etûbü ileyh okuyanın kendinin ve anasının ve babasının bütün günâhları afv olur). [Kul haklarını ve kazâya kalan farzları ödemek ve harâmlardan vaz geçmek şartdır.] Bir hadîs-i şerîfde (Cum’a nemâzından sonra yedi def’a İhlâs ve Mu’avvizeteyn okuyanı Allahü teâlâ bir hafta kazâdan belâdan ve kötü işlerden korur) buyurdu. Cum’a günü yapılan ibâdetlere en az iki kat sevâb verilir. Cum’a günü işlenen günâhlar da iki kat yazılır. Bir hadîs-i şerîfde buyuruldu ki (Cumartesi günleri yehûdîlere pazar günleri nasârâya verildiği gibi Cum’a günü müslimânlara verildi. Bugün müslimânlara hayr bereket iyilik vardır).
<A name=r2057>Cum’a günleri ve hergün şu (istigfâr düâsı)nı çok okumalıdır: Allahümmagfir lî ve li âbâî ve ümmehâtî ve li ebnâî ve benâtî ve li ihvetî ve ehavâtî ve li-a’mâmî ve ammâtî ve li-ahvâlî ve hâlâtî ve li-zevcetî ve ebeveyhâ ve li-esâtizetî ve lil-mü’minîne vel-mü’minât vel hamdü-lillâhi Rabbil’âlemîn!

<A name=r2058>
<A name=r2059>Şevvâl ayının birinci günü fıtr bayramının Zilhiccenin onuncu günü de kurban bayramının birinci günleridir. Bu iki günde güneş doğdukdan ve kerâhet vakti çıkdıkdan sonra ya’nî İşrak vaktinde iki rek’at bayram nemâzı kılmak erkeklere vâcibdir. Bayram nemâzlarının şartları Cum’a nemâzının şartları gibidir. Fekat burada hutbe sünnetdir ve nemâzdan sonra okunur. Fıtr bayramında nemâzdan önce tatlı [hurma veyâ şeker] yimek gusl etmek misvâk kullanmak en yeni elbise giymek fıtrayı nemâzdan önce vermek yolda yavaşca tekbîr okumak müstehabdır.
<A name=r2060>Kurban bayramı nemâzından önce birşey yimemek nemâzdan sonra önce kurban eti yimek nemâza giderken yüksek sesle özrü olan yavaşça (Tekbîr-i teşrîk) getirmek müstehabdır. (Halebî-yi kebîr)de diyor ki:
<A name=r2061>(Bayram nemâzları iki rek’atdir. Cemâ’at ile kılınır. Yalnız kılınmaz. Birinci rek’atde sübhânekeden sonra üç kerre (Tekbîr-i zevâid) söylenir. Ya’nî eller üç def’a kulaklara kaldırılıp birinci ve ikincisinde iki yana uzatılır. Üçüncüsünde göbek altına bağlanır. İmâm efendi yüksek sesle Fâtiha ve zamm-ı sûre okudukdan sonra doğru rükü’a eğilinir. İkinci rek’atde önce Fâtiha ve zamm-ı sûre okunup sonra iki el yine üç kerre kulaklara kaldırılır. Üçünde de yanlara sallandırılır. Dördüncü tekbîrde kulaklara kaldırılmayıp rükü’a eğilinir. Birinci rek’atde beş ikinci rek’atde dört tekbîr getirilmekdedir). Bu dokuz tekbîrde ellerin nereye götürüleceğini unutmamak için kısaca (İki salla bir bağla. Üç salla bir eğil) diye ezberlenir. (Mâ-lâ-büdde)de diyor ki (Cemâ’ate yetişemiyen bayram nemâzını kazâ etmez. Özr ile kılamazlarsa îyd-i fıtrda bayramın ikinci günü îyd-i edhâda üçüncü günü de kılarlar).
<A name=r2062>(Îyd) bayram demekdir. Her yıl Ramezân ayında ve Arefe gününde günâhları afv edildiği için müslimânların sevindikleri sürûrlarının avdet etdiği tekrâr geldiği için (Îyd) denildi. Bayramın birinci günü Cum’a gününe rastlarsa Hanefî mezhebinde hem bayram hem de Cum’a nemâzını kılmak lâzımdır. Kendi vaktlerinde kılınırlar. Bayram sabâhı cenâze olursa önce bayram nemâzı kılınır. Sonra cenâze nemâzı kılınır. Çünki bayram nemâzı herkese vâcibdir. Cenâze nemâzı bayram hutbesinden önce kılınır.
<A name=r2063>Arafâtda bulunmıyan insanların Arefe günü bir yerde toplanarak hâcılar gibi yapmaları mekrûhdur. Fekat va’z dinlemek için veyâ başka ibâdet için toplanmak câizdir.
İmâmeyne göre Arefe günü ya’nî Kurban bayramından önceki gün sabâh nemâzından dördüncü günü ikindi nemâzına kadar yirmiüç vaktde hâcıların ve hacca gitmiyenlerin erkek kadın herkesin cemâ’at ile kılsın yalnız kılsın farz nemâzda veyâ bu bayramdaki farzlardan birini yine bu bayram günlerinden birinde kazâ edince selâm verir vermez (Allahümme entesselâm ......) demeden evvel bir kerre (Tekbîr-i teşrîk) okuması vâcibdir. (Allahü ekber Allahü ekber. Lâ ilâhe illallah. Vallahü ekber Allahü ekber ve lillahil-hamd) denir. Cum’a nemâzlarından sonra da okunur. Bayram nemâzından sonra okumak müstehabdır. Cenâze nemâzından sonra okunmaz. Câmi’den çıkdıkdan veyâ konuşdukdan sonra okumak lâzım değildir. İmâm tekbîri unutursa cemâ’at terk etmez. Erkekler yüksek sesle okuyabilir. Kurban bayramının 2 3 ve dördüncü üç gününe (Eyyâm-ı teşrîk) denir.
<A name=r2065>(Ni’met-i islâm) kitâbında diyor ki (Bayram günleri şunları yapmak sünnetdir: Erken kalkmak gusl abdesti almak misvâk ile dişleri temizlemek güzel koku sürünmek yeni ve temiz elbise giymek sevindiğini belli etmek Fıtra bayramı nemâzından önce tatlı yimek hurma yimek. Tek adedde yimek. Kurban kesen o gün ilk olarak kurban eti yimek. Sabâh nemâzını mahalle mescidinde kılıp bayram nemâzı için büyük câmi’e gitmek. O gün yüzük takmak câmi’e erken ve yürüyerek gitmek. Bayram tekbîrlerini Fıtr bayramında sessiz Kurban bayramında cehren söylemek. Dönüşde başka yoldan gelmek. Çünki ibâdet yapılan yerler ve ibâdet için gidip gelinen yollar kıyâmet günü şehâdet edeceklerdir. Mü’minleri güler yüzle ve (Selâmün aleyküm) diyerek karşılamak. Fakîrlere çok sadaka [İslâmiyyeti doğru olarak yaymak için çalışanlara yardım] yapmak. Sadaka-i fıtrı bayram nemâzından önce vermek). Dargın olanları barışdırmak akrabâyı ve din kardeşlerini ziyâret etmek onlara hediyye götürmek de sünnetdir. Erkeklerin kabrleri ziyâret etmeleri de sünnetdir.
<A name=r2066>[Hadîs-i şerîfde (İnsânlar kendilerine iyilik edenleri sever) ve (Hediyyeleşiniz sevişirsiniz) buyuruldu. Hediyyenin en kıymetlisi en fâidelisi güler yüz tatlı dildir. Bid’at sâhiblerinden başka herkese dosta ve düşmana müslimâna ve kâfire dâimâ güler yüz tatlı dil göstermelidir. Kimse ile münâkaşa etmemelidir. Münâkaşa dostluğu giderir. Düşmanlığı artdırır. Kimseye kızmamalıdır. Hadîs-i şerîfde (Gadab etme!) kızma buyuruldu. Fitne fesâd zemânında ineğe tapanları görünce ineğin ağzına saman vermeli onları kızdırmamalıdır.]

<A name=r2067>
<A name=r2068>Bu mektûb mîr Muhammed Nu’mânın “kuddise sirruh” süâllerine cevâb olarak yazılmış olup nemâzda otururken parmak kaldırmak doğru olmadığını da bildirmekdedir:
<A name=r2069>Âlemlerin bütün mahlûkların rabbi yaratıcısı ve varlıkda durdurucusu ve ihtiyâclarını gönderen Allahü teâlâya hamd olsun! Peygamberlerin en üstünü olan Muhammed Mustafâya “aleyhissalâtü vesselâm” ve Onun Peygamber kardeşlerine “salevâtullahi teâlâ aleyhim ecma’în” ve meleklere ve Onun yolunda gitmekle şereflenenlere salât selâm ve iyi düâlar olsun! Molla Mahmûd ile gönderdiğiniz kıymetli mektûb gelerek bizleri sevindirdi. Soruyorsunuz ki:
<A name=r2070>Süâl 1 — Âlimler Medînedeki (Ravda-i mubâreke) denilen yer Mekke şehrinden dahâ kıymetlidir diyor. Hâlbuki Muhammed aleyhisselâmın sûreti ve hakîkati Kâ’be-i mu’azzama’nın sûretine ve hakîkatine secde etmekdedir. Ravda-i mubâreke nasıl olur da dahâ üstün olur?
<A name=r2071>[Medîne câmi’i içinde Resûlullahın “sallallahü aleyhi ve sellem” kabr-i şerîfi ile câmi’in o zemânki minberi arasındaki yirmialtı metre uzunluğundaki yere (Ravda-i mutahhara) denir. Ravda bağçe demekdir. O zemânki minber-i şerîf üç basamak ve bir metre yüksek idi. [654] yangınında temâmen yandı. Çeşidli yıllarda çeşidli minberler yapılmış bugünki oniki basamaklı mermer minberi sultân üçüncü Murâd hân [998] de İstanbuldan göndermişdir].
<A name=r2072>Cevâb 1 — Efendim! Bu fakîre göre “rahmetullahi teâlâ aleyh” yer yüzünün en kıymetli yeri [Kabr-i se’âdetdir. Bundan sonra] Kâ’be-i mu’azzama [ve bunun etrâfındaki (Mescid-i harâm) denilen câmi’]dir. Bundan sonra Medînede [Mescid-i nebevî içindeki] (Ravda-i mukaddese) denilen meydândır. Dahâ sonra Mekke-i mükerreme şehridir. Görülüyor ki Ravda-i mutahhara Mekkeden dahâ üstündür demek doğrudur.
<A name=r2073>Süâl 2 — Hanefî mezhebinde olan bir müslimân nemâzda otururken parmağı ile işâret eder mi? Bu konuda Mevlâna Alîmullah bir risâle yazmışdır. Gönderiyorum. Bu mes’elede siz ne buyurursunuz?

Şevvâl ayının birinci günü fıtr bayramının Zilhiccenin onuncu günü de kurban bayramının birinci günleridir. Bu iki günde güneş doğdukdan ve kerâhet vakti çıkdıkdan sonra ya’nî İşrak vaktinde iki rek’at bayram nemâzı kılmak erkeklere vâcibdir. Bayram nemâzlarının şartları Cum’a nemâzının şartları gibidir. Fekat burada hutbe sünnetdir ve nemâzdan sonra okunur. Fıtr bayramında nemâzdan önce tatlı [hurma veyâ şeker] yimek gusl etmek misvâk kullanmak en yeni elbise giymek fıtrayı nemâzdan önce vermek yolda yavaşca tekbîr okumak müstehabdır.
<A name=r2060>Kurban bayramı nemâzından önce birşey yimemek nemâzdan sonra önce kurban eti yimek nemâza giderken yüksek sesle özrü olan yavaşça (Tekbîr-i teşrîk) getirmek müstehabdır. (Halebî-yi kebîr)de diyor ki:
<A name=r2061>(Bayram nemâzları iki rek’atdir. Cemâ’at ile kılınır. Yalnız kılınmaz. Birinci rek’atde sübhânekeden sonra üç kerre (Tekbîr-i zevâid) söylenir. Ya’nî eller üç def’a kulaklara kaldırılıp birinci ve ikincisinde iki yana uzatılır. Üçüncüsünde göbek altına bağlanır. İmâm efendi yüksek sesle Fâtiha ve zamm-ı sûre okudukdan sonra doğru rükü’a eğilinir. İkinci rek’atde önce Fâtiha ve zamm-ı sûre okunup sonra iki el yine üç kerre kulaklara kaldırılır. Üçünde de yanlara sallandırılır. Dördüncü tekbîrde kulaklara kaldırılmayıp rükü’a eğilinir. Birinci rek’atde beş ikinci rek’atde dört tekbîr getirilmekdedir). Bu dokuz tekbîrde ellerin nereye götürüleceğini unutmamak için kısaca (İki salla bir bağla. Üç salla bir eğil) diye ezberlenir. (Mâ-lâ-büdde)de diyor ki (Cemâ’ate yetişemiyen bayram nemâzını kazâ etmez. Özr ile kılamazlarsa îyd-i fıtrda bayramın ikinci günü îyd-i edhâda üçüncü günü de kılarlar).
<A name=r2062>(Îyd) bayram demekdir. Her yıl Ramezân ayında ve Arefe gününde günâhları afv edildiği için müslimânların sevindikleri sürûrlarının avdet etdiği tekrâr geldiği için (Îyd) denildi. Bayramın birinci günü Cum’a gününe rastlarsa Hanefî mezhebinde hem bayram hem de Cum’a nemâzını kılmak lâzımdır. Kendi vaktlerinde kılınırlar. Bayram sabâhı cenâze olursa önce bayram nemâzı kılınır. Sonra cenâze nemâzı kılınır. Çünki bayram nemâzı herkese vâcibdir. Cenâze nemâzı bayram hutbesinden önce kılınır.
<A name=r2063>Arafâtda bulunmıyan insanların Arefe günü bir yerde toplanarak hâcılar gibi yapmaları mekrûhdur. Fekat va’z dinlemek için veyâ başka ibâdet için toplanmak câizdir. <A href="http://kitap.hakikatkitabevi.com/cgi-bin/cgi.exe/ilmihal/query=[JUMP:'!2884!29']/doc/{@1}?firsthit">[Seksendördüncü maddeye bakınız!] .
İmâmeyne göre Arefe günü ya’nî Kurban bayramından önceki gün sabâh nemâzından dördüncü günü ikindi nemâzına kadar yirmiüç vaktde hâcıların ve hacca gitmiyenlerin erkek kadın herkesin cemâ’at ile kılsın yalnız kılsın farz nemâzda veyâ bu bayramdaki farzlardan birini yine bu bayram günlerinden birinde kazâ edince selâm verir vermez (Allahümme entesselâm ......) demeden evvel bir kerre (Tekbîr-i teşrîk) okuması vâcibdir. (Allahü ekber Allahü ekber. Lâ ilâhe illallah. Vallahü ekber Allahü ekber ve lillahil-hamd) denir. Cum’a nemâzlarından sonra da okunur. Bayram nemâzından sonra okumak müstehabdır. Cenâze nemâzından sonra okunmaz. Câmi’den çıkdıkdan veyâ konuşdukdan sonra okumak lâzım değildir. İmâm tekbîri unutursa cemâ’at terk etmez. Erkekler yüksek sesle okuyabilir. Kurban bayramının 2 3 ve dördüncü üç gününe (Eyyâm-ı teşrîk) denir.
<A name=r2065>(Ni’met-i islâm) kitâbında diyor ki (Bayram günleri şunları yapmak sünnetdir: Erken kalkmak gusl abdesti almak misvâk ile dişleri temizlemek güzel koku sürünmek yeni ve temiz elbise giymek sevindiğini belli etmek Fıtra bayramı nemâzından önce tatlı yimek hurma yimek. Tek adedde yimek. Kurban kesen o gün ilk olarak kurban eti yimek. Sabâh nemâzını mahalle mescidinde kılıp bayram nemâzı için büyük câmi’e gitmek. O gün yüzük takmak câmi’e erken ve yürüyerek gitmek. Bayram tekbîrlerini Fıtr bayramında sessiz Kurban bayramında cehren söylemek. Dönüşde başka yoldan gelmek. Çünki ibâdet yapılan yerler ve ibâdet için gidip gelinen yollar kıyâmet günü şehâdet edeceklerdir. Mü’minleri güler yüzle ve (Selâmün aleyküm) diyerek karşılamak. Fakîrlere çok sadaka [İslâmiyyeti doğru olarak yaymak için çalışanlara yardım] yapmak. Sadaka-i fıtrı bayram nemâzından önce vermek). Dargın olanları barışdırmak akrabâyı ve din kardeşlerini ziyâret etmek onlara hediyye götürmek de sünnetdir. Erkeklerin kabrleri ziyâret etmeleri de sünnetdir.
<A name=r2066>[Hadîs-i şerîfde (İnsânlar kendilerine iyilik edenleri sever) ve (Hediyyeleşiniz sevişirsiniz) buyuruldu. Hediyyenin en kıymetlisi en fâidelisi güler yüz tatlı dildir. Bid’at sâhiblerinden başka herkese dosta ve düşmana müslimâna ve kâfire dâimâ güler yüz tatlı dil göstermelidir. Kimse ile münâkaşa etmemelidir. Münâkaşa dostluğu giderir. Düşmanlığı artdırır. Kimseye kızmamalıdır. Hadîs-i şerîfde (Gadab etme!) kızma buyuruldu. Fitne fesâd zemânında ineğe tapanları görünce ineğin ağzına saman vermeli onları kızdırmamalıdır.]

Bu mektûb mîr Muhammed Nu’mânın “kuddise sirruh” süâllerine cevâb olarak yazılmış olup nemâzda otururken parmak kaldırmak doğru olmadığını da bildirmekdedir:
<A name=r2069>Âlemlerin bütün mahlûkların rabbi yaratıcısı ve varlıkda durdurucusu ve ihtiyâclarını gönderen Allahü teâlâya hamd olsun! Peygamberlerin en üstünü olan Muhammed Mustafâya “aleyhissalâtü vesselâm” ve Onun Peygamber kardeşlerine “salevâtullahi teâlâ aleyhim ecma’în” ve meleklere ve Onun yolunda gitmekle şereflenenlere salât selâm ve iyi düâlar olsun! Molla Mahmûd ile gönderdiğiniz kıymetli mektûb gelerek bizleri sevindirdi. Soruyorsunuz ki:
<A name=r2070>Süâl 1 — Âlimler Medînedeki (Ravda-i mubâreke) denilen yer Mekke şehrinden dahâ kıymetlidir diyor. Hâlbuki Muhammed aleyhisselâmın sûreti ve hakîkati Kâ’be-i mu’azzama’nın sûretine ve hakîkatine secde etmekdedir. Ravda-i mubâreke nasıl olur da dahâ üstün olur?
<A name=r2071>[Medîne câmi’i içinde Resûlullahın “sallallahü aleyhi ve sellem” kabr-i şerîfi ile câmi’in o zemânki minberi arasındaki yirmialtı metre uzunluğundaki yere (Ravda-i mutahhara) denir. Ravda bağçe demekdir. O zemânki minber-i şerîf üç basamak ve bir metre yüksek idi. [654] yangınında temâmen yandı. Çeşidli yıllarda çeşidli minberler yapılmış bugünki oniki basamaklı mermer minberi sultân üçüncü Murâd hân [998] de İstanbuldan göndermişdir].
<A name=r2072>Cevâb 1 — Efendim! Bu fakîre göre “rahmetullahi teâlâ aleyh” yer yüzünün en kıymetli yeri [Kabr-i se’âdetdir. Bundan sonra] Kâ’be-i mu’azzama [ve bunun etrâfındaki (Mescid-i harâm) denilen câmi’]dir. Bundan sonra Medînede [Mescid-i nebevî içindeki] (Ravda-i mukaddese) denilen meydândır. Dahâ sonra Mekke-i mükerreme şehridir. Görülüyor ki Ravda-i mutahhara Mekkeden dahâ üstündür demek doğrudur.
<A name=r2073>Süâl 2 — Hanefî mezhebinde olan bir müslimân nemâzda otururken parmağı ile işâret eder mi? Bu konuda Mevlâna Alîmullah bir risâle yazmışdır. Gönderiyorum. Bu mes’elede siz ne buyurursunuz?
<A name=r2074>Cevâb 2 — Efendim! Şehâdet parmağı ile işâret etmenin câiz olduğunu bildiren hadîs-i şerîfler çokdur. Hanefî mezhebindeki âlimlerin bir kısmı da böyle söylemişdir. Gönderdiğiniz risâlede Mevlânâ Alîmullah da bunları bildiriyor. Hanefî mezhebindeki kitâblar çok dikkatle okunursa parmak kaldırmanın câiz olduğunu bildiren haberler (Üsûl bilgileri) değildir. Mezhebin (Zâhir haberleri) değildir. İmâm-ı Muhammed Şeybânî (Peygamberimiz “sallallahü aleyhi ve sellem” mubârek parmağı ile işâret ederdi. Biz de Onun gibi parmağımızı kaldırır ve indiririz. İmâm-ı a’zam Ebû Hanîfe de böyle söyledi) diyor ise de imâm-ı Muhammedin böyle dediği (Nevâdir) haberlerindendir. (Üsûl) haberlerinden değildir.
<A name=r2075>[İbni Âbidîn “rahmetullahi teâlâ aleyh” birinci cildin kırkyedinci sahîfesinde buyuruyor ki (Hanefî mezhebinin bilgileri sonraki âlimlere üç yoldan gelmişdir:
<A name=r2076>1 — (Üsûl) haberleri olup bunlara zâhir haberler de denir. Bunlar Hanefî mezhebinin sâhibi olan imâm-ı a’zam Ebû Hanîfeden ve talebesinden “rahmetullahi teâlâ aleyhim ecma’în” gelen haberlerdir. Bu haberler imâm-ı Muhammedin altı kitâbı ile bildirilmekdedir. Bu altı kitâb (El-mebsût) (Ez-ziyâdât) (El-câmi’ussagîr) (Es-siyerüssagîr) (El-câmi’ulkebîr) (Es-siyerülkebîr) kitâblarıdır. Bu kitâbları imâm-ı Muhammedden güvenilir kimseler getirdiği için (Zâhir haberler) denilmişdir. Üsûl haberlerini ilk toplıyan Hâkim şehîd [Muhammed]dir. Bunun (Kâfî) kitâbı meşhûrdur. Kâfînin şerhleri çokdur.
<A name=r2077>2 — (Nevâdir) haberleri olup yine bu imâmlardan gelen haberlerdir. Fekat bu haberler o altı kitâbda bulunmayıp yâ imâm-ı Muhammedin (El-kîsâniyyât) (El-hârûniyyât) (El-cürcâniyyât) (Er-rukıyyât) adındaki başka kitâbları ile bildirilmişdir. Bu dört kitâb yukarıdaki altı kitâb gibi açıkca ve sağlam gelmiş olmadığından bu haberlere (Zâhir olmıyan haberler) de denir. Yâhud başkalarının kitâbları ile bildirilmişlerdir. Meselâ İmâm-ı a’zamın talebesinden Hasen bin Ziyâdın (Muharrer) adındaki kitâbı ve imâm-ı Ebû Yûsüfün (Emâlî) adındaki kitâbı ile bildirilmişlerdir.